"Ο Αυτόπτης Μάρτυρας"
Ένα ξεχασμένο βιβλίο για τον Χίτλερ στα ελληνικά

Μια ψυχογραφία του Χίτλερ από τη σκοπιά ενός γιατρού που τον έσωσε κάποτε από την τύφλωση. Ένα άγνωστο βιβλίο του συγγραφέα Ερνστ Βάις για την άνοδο του ναζισμού παρουσιάζεται τώρα στο ελληνικό κοινό.

Ο Αυστριακός, εβραϊκής καταγωγής συγγραφέας Ερνστ Βάις δεν είναι μέχρι σήμερα γνωστός στο ευρύτερο λογοτεχνικό κοινό, ούτε καν στον γερμανόφωνο κόσμο. Οι μελέτες και κριτικές που υπάρχουν είναι λιγοστές, έμελλαν τα λογοτεχνικά του έργα να επισκιαστούν από αυτά των μεγάλων συγγραφέων του γερμανόφωνου κόσμου που έζησαν το πρώτο μισό του 20ου αιώνα, του Φραντς Κάφκα και του Τόμας Μαν.

Ο Ερνστ Βάις ποτέ δεν ήταν μόνο συγγραφέας, σπούδασε ιατρική και εργάστηκε για πολλά χρόνια ως χειρουργός. Αυτή ακριβώς η ιατρική οπτική στα πράγματα είναι που κάνει ξεχωριστή τη γραφή του Βάις ακόμη κι αν δεν έχουν σωθεί πολλά κείμενα του.

Η «χειρουργική» προσέγγιση των θεμάτων που εστιάζει στις μικρές λεπτομέρειες, στις βαθύτερες αιτίες των παθογενειών, τις οποίες μόνο ένα καλά εκπαιδευμένο ιατρικά μυαλό μπορεί να εντοπίσει αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του Έρνστ Βάις, όπως εκτιμά ο Έλληνας μεταφραστής του, Αλέξανδρος Κυπριώτης, με αφορμή την έκδοση πριν από λίγο καιρό στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Σκαρίφημα του «Αυτόπτη Μάρτυρα», ενός μοιραίου έργου που γράφτηκε στο Παρίσι το 1938, λίγο πριν το ξέσπασμα του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου.

Αυτόπτης μάρτυρας μιας ερεβώδους εποχής
Ο Ερνστ Βάις αυτοκτόνησε την ημέρα που τα ναζιστικά στρατεύματα εισέβαλαν στο Παρίσι στις 15 Ιουνίου του 1940 και δεν πρόλαβε ποτέ να δει τυπωμένο το τελευταίο βιβλίο του, τον «Αυτόπτη Μάρτυρα». Το βιβλίο εκδόθηκε πολλά χρόνια μετά τον θάνατο του Βάις, το 1963.

Από τον αιφνίδιο θάνατο του Βάις αλλά και την μυστηριώδη εξαφάνιση μετά την αυτοκτονία του μιας βαλίτσας με χειρόγραφες σημειώσεις του στο Παρίσι άντλησε μάλιστα έμπνευση και η συγγραφέας Άννα Ζέγκερς για το δικό της μυθιστόρημα, «Τράνζιτο», που γράφτηκε το 1944, σημειώνει ο Αλέξανδρος Κυπριώτης. Ο Βάις ήταν Εβραίος αλλά και βαθιά δημοκράτης και ως εκ τούτου «εχθρός» του εθνικοσοσιαλιστικού καθεστώτος στη Γερμανία, όπου έζησε και εργάστηκε για πολλά χρόνια.

Ήταν και ο ίδιος ένας αυτόπτης μάρτυρας, όπως και ο ήρωας του ομώνυμου μυθιστορήματος. Αυτόπτης μάρτυρας μιας «κορεσμένης εποχής», όπως γράφει στο βιβλίο, μιας εποχής που είχε φτάσει σε τέλμα: από την βιομηχανική πρόοδο στον όλεθρο του Α´ Παγκοσμίου Πολέμου κι από την «εκπληκτική εποχή της άνθησης» στα πρώτα χρόνια της Δημοκρατία της Βαϊμάρης στην άνοδο και ολοκληρωτική επικράτηση του ναζισμού, που σήμανε το τέλος των «ιδανικών του κοσμοπολιτισμού».

Ακόμη και οι περιγραφές ασήμαντων οικογενειακών στιγμών, περιστατικών από την καθημερινότητα και συναντήσεων με ανθρώπους διαφορετικών κοινωνικών καταβολών, θρησκευτικών πεποιθήσεων και ιδεολογίας αναδύουν το αποπνικτικό κλίμα, τις αντιφάσεις αλλά και την σταδιακή άνοδο του αντισημιτισμού. Κι όλα αυτά από την οπτική ενός μεσοαστού που παλεύει να βρει τον δρόμο του μέσα σε μια περίοδο χάους. Ακριβώς αυτή η μεσοαστική οπτική είναι που διαφοροποιεί τον Βάις από τον Κάφκα και άλλους συγγραφείς του μεσοπολέμου.

Η ανατομία του ναζιστικού φαινομένου
Πόσο αυτοβιογραφικός είναι όμως ο «Αυτόπτης Μάρτυρας»; Όπως αναφέρει ο μεταφραστής του Βάις, ο ήρωας του μυθιστορήματος έχει κοινά στοιχεία με τον συγγραφέα, είναι και οι δύο γιατροί που αναγκάστηκαν να ζήσουν σε πολλές χώρες, ενηλικιώνονται, σπουδάζουν, πηγαίνουν στον πόλεμο. Ο ήρωας ωστόσο δεν είναι Εβραίος, ούτε συγγραφέας αλλά ψυχίατρος.

Το βιβλίο βρίθει επίσης αναφορών σε πραγματικά γεγονότα του Α´ Παγκόσμιο Πόλεμου, της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης αλλά και της κρίσιμης δεκαετίας ´30 με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, του Α.Χ όπως αποκαλείται συνθηματικά στο βιβλίο. Mάλιστα ο Βάις παραθέτει και αποσπάσματα από το « Ο Αγών μου» του Χίτλερ. Το μυθιστόρημα είναι μια γραμμική αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο που ακολουθεί την πορεία του ήρωα από την εφηβεία του και τις αναμνήσεις του από τη συντηρητική οικογένειά του που δεν συμπαθούσε τους Εβραίους, στα φοιτητικά του χρόνια αλλά πολύ περισσότερο στην οδυνηρή εμπειρία να διατελέσει στρατιωτικός γιατρός στο Δυτικό Μέτωπο κατά τον Α´ ΠΠ.

Εκεί έμελλε να γνωρίσει ως θεράπων ιατρός τον υπερφίαλο, φανατικό και εμφανώς ψυχικά διαταραγμένο υποδεκανέα Α.Χ, που έπασχε από υστερική τύφλωση, όπως και πολλοί άλλοι βετεράνοι των χαρακωμάτων. Αυτό είναι ένα πραγματικό στοιχείο της ζωής του Χίτλερ, το οποίο αποκάλυψε στον Βάις ο δημοσιογράφος και πολιτικός συγγραφέας Κόνραντ Χάιντεν που είχε γράψει μια από τις πρώτες βιογραφίες του Χίτλερ ήδη τη δεκαετία του ´30. Ο ήρωας θεραπεύει, λοιπόν, τον Α.Χ. λίγο πριν την «τρομερή Ειρήνη των Βερσαλλιών» για να συνειδητοποιήσει όμως κάποια χρόνια αργότερα ότι ο ασήμαντος υποδεκανέας προήχθη σιγά σιγά σε ηγετικό στέλεχος ενός ολοκληρωτικού κόμματος που βυθίζει τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης σε όλο και μεγαλύτερο πολιτικό, κοινωνικό και πνευματικό σκότος. Μάλιστα ο υποδεκανέας μιλούσε με μοναδική μαεστρία τη γλώσσα του απλού λαού για να περάσει όμως τα πιο μισαλλόδοξα μηνύματα, καταφέρνοντας έτσι να κερδίσει τελικά τις εκλογές για το Ράιχσταγκ. Η υποταγή του πλήθους στον νέο πολιτικό «Μεσσία» ήταν απόλυτη. Ο Α. Χ. σε κάθε του ομιλία εκστασίαζε τις μάζες, που ήλπιζαν ότι θα τους βγάλει από τα δεινά της παρηκμασμένης εποχής -μιας εποχής που υφίστατο τις συνέπειες του Α´ ΠΠ και μιας μεγάλης οικονομικής κρίσης.

Το ηθικό δίλημμα του ήρωα: Να πράξει ως επιστήμονας ή ως πολίτης;
Το ηθικό δίλημμα του «Αυτόπτη μάρτυρα» είναι τελικά «κατά πόσο έπραξε σωστά ο ήρωας του μυθιστορήματος θεραπεύοντας τότε στο Δυτικό Μέτωπο τον διαταραγμένο υποδεκανέα που έγινε στη συνέχεια ο Φύρερ, «ένας μάγος, ένας δεσπότης, ένας γητευτής κι ένας φριχτός, σκληρός ιερέας συγχρόνως», όπως τον περιγράφει στο βιβλίο.

Σε άλλο σημείο τον αποκαλεί «αχόρταγο, χωρίς φραγμούς, δαιμονικό» που «μιλούσε με μίσος για τους μαρξιστο-Eβραίους υπανθρώπους αλλά παραδεχόταν ότι δεν έχει διαβάσει Μαρξ». Με άλλα λόγια, σύμφωνα με τον Αλ. Κυπριώτη, αυτό που απασχολεί τον ήρωα είναι πώς τελικά βοήθησε έναν τέτοιο άνθρωπο να γίνει αυτό που έγινε στη συνέχεια. Τον απασχολεί ο ρόλος που έπαιξε εν αγνοία του στη ζωή ενός ανθρώπου που αιματοκύλισε μετά την Ευρώπη.

Σε κάποιο σημείο του βιβλίο ο ήρωας αμφιταλαντεύεται έντονα, αντιπαλεύουν μέσα του από τη μια συνείδηση του γιατρού, του επιστήμονα κι από την άλλη το καθήκον του δημοκράτη πολίτη. «Ίσως για μια στιγμή μετάνιωσα γι αυτό που είχα κάνει το 1918», αναφέρει ο ήρωας στο βιβλίο. Τελικά όμως οριστική απάντηση δεν δίνει ο ήρωας για το αν έπραξε σωστά ή όχι. «Αυτό έχει να κάνει και με το ότι ο Βάις ο ίδιος ήταν γιατρός. Δεν παίρνει θέση, απλώς θέτει έναν προβληματισμό που είναι εντελώς ανθρώπινος», σημειώνει ο Αλ. Κυπριώτης.

Αλλά γιατί να διαβάσει σήμερα κανείς Ερνστ Βάις; Είναι ένα βιβλίο συγκλονιστικά προφητικό αν σκεφτεί κανείς ότι γράφτηκε πριν το ξέσπασμα του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου, κι όμως διαβάζοντάς το κανείς νιώθει ότι η πορεία προς τον όλεθρο του Ολοκαυτώματος ήταν προδιαγεγραμμένη. Είναι ένα ντοκουμέντο «ιστορικής μνήμης», αναφέρει και ο Αλέξανδρος Κυπριώτης. Ένα ξεχασμένο βιβλίο που υπενθυμίζει τους κινδύνους του άκρατου λαϊκισμού και της δαινομοποίησης του άλλου, του ξένου, του διαφορετικού ακόμη και σήμερα. Κι όπως λέει ο Αλ. Κυπριώτης, είναι σαν «ένα αίτημα της εποχής» να φέρνει ξανά στην επιφάνεια βιβλία που ήταν ξεχασμένα για πολλές δεκαετίες, όπως ο «Αυτόπτης Μάρτυρας».

Πηγή: dw

Send to Facebook

Πλύθος κόσμου

Τη Θεία Λειτουργία που τελέστηκε σήμερα στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Εξορινού στην εντός των τειχών πόλη της Αμμοχώστου, παρακολούθησαν Ελληνοκύπριοι, Τουρκοκύπριοι και πολλοί επίσημοι.   Πολλοί ήταν η Αμμοχωστιανοί που μετέβησαν στο Ναό μέσω του οδοφράγματος της Δερύνειας αφού η μετάβαση γίνεται όπως...

09/12/2018 15:37

Ο «τυχερός λαγός»

Ένα από τα παλιότερα, χαμένα φιλμ της Disney ανακαλύφθηκε πρόσφατα στην Ιαπωνία. Ο ιστορικός των Anime Yasushi Watanabe είχε στην κατοχή του το καρτούν για 70 χρόνια, πριν αντιληφθεί πως ήταν ένα από τα εφτά φιλμ που θεωρούνταν για πάντα χαμένα.    

16/11/2018 14:01

Παράσταση

Πραγματοποιήθηκε χθες η παράσταση με το γενικό τίτλο:«Αερία, Χαλκόεσσα νήσος Κύπρος», με συνθέτη τον Ανδρέα Α. Αρτέμη στο αμφιθέατρο της Χλώρακας στην Πάφο με οργανωτή το Κ.Σ. Χλώρακας δίδοντας έμφαση στην αρχαία αλλά και σύγχρονη ιστορία της Κύπρου. Σύμφωνα με σχετική ανακοίνωση, ο συνθέτης στο πλαίσιο της παράστασης μετέφερε...

22/09/2018 08:44

Φεστιβάλ

Συναυλίες σπουδαίων καλλιτεχνών όπως ο Διονύσης Σαββόπουλος και ο Παντελής Θαλασσινός έχει να επιδείξει φέτος το 34ο Διεθνές Φεστιβάλ Αγίας Νάπας, που διεξάγεται από τις 28-30 Σεπτεμβρίου στην Κεντρική Πλατεία του Δήμου. Σε ανακοίνωση του Δήμου Αγίας Νάπας αναφέρεται ότι «πριν από τις επίσημες εκδηλώσεις του Φεστιβάλ στην...

13/09/2018 11:13

Κύπρια

Με μουσική και συγκεκριμένα με τη Βασιλική Ορχήστρα, Concertgebouw, του Άμστερνταμ, η οποία πρώτη φορά παρουσιάζεται στην Κύπρο, αρχίζει την 1η Σεπτεμβρίου, στο Αρχαίο Θέατρο Κουρίου, το μεγαλύτερο διεθνές πολιτιστικό φεστιβάλ που διοργανώνεται στο νησί, τα «Κύπρια». Σύμφωνα με την επίσημη ιστοσελίδα του φεστιβάλ, υπό τη μουσική...

28/08/2018 08:59

Συναυλία

Το #StandByGreece ανακοίνωσε ότι η Άννα Βίσση και ο Αντώνης Ρέμος στηρίζουν ενεργά την "Παν-μηντιακή" προσπάθεια στην Κύπρο για ανοικοδόμηση υποδομής δημοσίου συμφέροντος για παιδιά στις πυρόπληκτες περιοχές της Αττικής. Σύμφωνα με την ανακοίνωση, οι δύο μεγάλοι καλλιτέχνες θα συμμετάσχουν την Τρίτη το βράδυ στην συναυλία που...

29/07/2018 20:24

"Θέατρο στη γειτονιά"

  Το "Θέατρο στη γειτονιά", με πέντε υπαίθριες θεατρικές παραστάσεις, φέρνουν στις συνοικίες της Λεμεσού, τον Ιούλιο, η Επιτροπή Περιφερειακής Επικοινωνίας και Ανάπτυξης του Δήμου Λεμεσού και τα συνοικιακά συμβούλια. Αυτό αναφέρει σχετική ανακοίνωση, σύμφωνα με την οποία, η πρώτες δυο παραστάσεις θα αφορούν το έργο...

28/06/2018 16:46

Πάφος

Μουσικό αφιέρωμα στον Βασίλη Τσιτσάνη με την μοναδική φωνή του Γιώργου Νταλάρα είχαν την ευκαιρία να απολαύσουν οι Παφίτες και οι επισκέπτες της πόλης απόψε στο Αρχαίο Ωδείο Πάφου. Πρόκειται για εκδήλωση που οργανώνουν το Μουσικό Σχολείο Πάφου , το Α’ Λύκειο , το Νικολαίδειο Γυμνάσιο και το Κέντρο Νεότητας της Μητρόπολης...

27/06/2018 22:40

Γερμανία

Οι «κυπριακές Μινιατούρες» 2018 συνεχίστηκαν πρόσφατα στο Βερολίνο στη γνωστή έπαυλη Schwartzsche Villa με ένα διπλό κλασσικό πρόγραμμα. Σύμφωνα με ανακοίνωση από το ΓΤΠ, στο πρώτο μέρος της βραδιάς, ο νεαρός πιανίστας Λάμπης Παύλου, επέλεξε και ερμήνευσε με εκπληκτική ιδιοσυγκρασία και ενθουσιασμό έργα των Φρανς Σούμπερτ (Impromptu D.935...

16/06/2018 06:37

Ανάγνωση βιβλίων

Τα Βιβλιοπωλεία Μαυρομμάτη παρουσιάζουν τα Ευπώλητα Βιβλία της Εβδομάδας: No.1 ΑΣΤΕΡΙΑ ΣΤΗΝ ΑΜΜΟ ΡΕΝΑ ΡΩΣΣΗ ΖΑΙΡΗ«Το ομοίωμα της φρεγάτας καιγόταν στα ανοιχτά μέσα στο σκοτάδι, χαρίζοντας μια απόκοσμη λάμψη στον ουρανό κι η θάλασσα βάφτηκε κατακόκκινη, όταν κάποιος με κόλλησε στον τοίχο, πέρασε τα δάχτυλά...

04/06/2018 07:06

Έκθεση έργου στη Πάφο

Σε μια ξεχωριστή εκδήλωση έγιναν τα αποκαλυπτήρια του επιτοίχιου έργου ‘Οι άνθρωποι κλαδιά’ στο Ζ’ Δημοτικό Πάφου-Αγίου Κενδέα από τη διευθύντρια του σχολείου Βούλα Κασπαρή, ένα έργο το οποίο επιμελήθηκαν τα παιδιά της ΣΤ’ τάξης. Σύμφωνα με σχετική ανακοίνωση, το εν λόγω έργο, υπό τη γενική καθοδήγηση της εκπαιδευτικού...

01/06/2018 15:53

Μουσική παράσταση

Μετά από μια εξαιρετική παράσταση στην Αρμενία, οι Mood Indigo συνεχίζουν το ταξίδι τους στο Dusseldorf Jazz Festival στη Γερμανία, ωστόσο για μια μόνο βραδιά, ίσως μια από τις πιο αυθεντικές, vintage τζαζ μπάντες της Κύπρου, οι MoodIndigo, παρουσιάστηκαν χθες στο Τεχνόπολις 20 στην Πάφο. Οι παρευρισκόμενοι είχαν την ευκαιρία να απολαύσουν τις μοναδικές...

18/05/2018 12:01

Back to Top